Archief, dat roept een beeld op van eindeloze kasten met kleine laatjes, of dossiermappen die al honderd jaar niet meer zijn aangeraakt in een raamloze ruimte met temperatuurregeling. Daar lijkt het ‘Archief van mogelijk verlies’ van Tine Hens helemaal niet op. Het is een passionele zoektocht naar wat we onder invloed van klimaatverandering zouden kunnen kwijtraken. Gletsjers onder andere, een behoorlijk eind van ons bed. Kieviten, leeuweriken en palingen dan weer vlakbij.
Hoopvol pessimisme
‘Archief van mogelijk verlies’ opent met boosheid. Boosheid om een opmerking die iemand maakt over de insteek van Hens’ boek. Of het niet beter zou zijn om de nadruk te leggen op alles wat we kunnen redden in plaats van wat we dreigen te verliezen? Hens verzet zich tegen ‘gedwongen optimisme’. Omdat het geen plaats laat voor frustratie, woede en verdriet. Omdat ze niet gelooft dat mensen verandering zullen eisen als altijd weer de boodschap klinkt dat het wel meevalt en alles onder controle is. Pessimisme is volgens haar niet de valkuil, wel fatalisme, cynisme en onverschilligheid. Een centrale plek is gereserveerd voor de hoop, in de woorden van Vaclav Havel: ‘Hoop is niet de zekerheid dat alles goed komt, maar de zekerheid dat iets zinvol is, los van het resultaat’. Aan het einde van haar proloog stelt Hens dat ze vooral getuigenis wil afleggen. Haar boek gaat over ‘liefde voor de schitterende wereld van het niet-menselijke leven om ons heen’.
Van padden tot zwermen
Het zou sentimentele of klagerige lectuur kunnen opleveren, maar dat is niet het geval. Hens is historicus en journalist, een onderzoekende houding drijft haar. Eerder kregen we daar staaltjes van te lezen in ‘Het is allemaal de schuld van de Chinezen’ uit 2021, waarin ze de vloer aanveegde met een aantal dooddoeners over het klimaat. Ook ‘Archief van mogelijk verlies’ hangt op aan een heldere centrale structuur.
Elk van de 12 hoofdstukken behandelt een mogelijk verlies. Dat gaat van soorten, zoals vroedmeesterpadden, vuurvliegen, korenbloemen of olmen tot natuurverschijnselen als sneeuw, gletsjers, de nacht of vogelzwermen. Als lezer reis je mee op Hens’ nieuwsgierigheid die haar op allerlei plekken in binnen- en buitenland en bij talloze experten en wetenschappers brengt. Nergens wordt het een droog correspondentenverslag. Hens is duidelijk een participatief onderzoeker die niets liever doet dan de struiken induiken, een gletsjer gaan bekijken of op spreeuwensafari gaan.
Niet alle hoofdstukken hangen op aan een onderzoeksreis. Dat over de vroedmeesterpad komt onder de vorm van een verhaal over Alice en haar grootmoeder, dat over de korenbloem is een lang prozagedicht. Tussendoor keert Hens terug naar haar kindertijd en jeugd – ze was een bezorgd en betrokken kind dat aangemoedigd werd om ‘wat meer vreugde uit te stralen’, zo blijkt. Ook out ze zich als klimaatactivist, niet zozeer het brave soort dat in klimaatmarsen meestapt, maar de pittiger variant in wit pak die niet terugschrikt voor burgerlijke ongehoorzaamheid en arrestatie.
Meeleefboek
‘Archief van mogelijk verlies’ heeft geen voetnoten of bibliografie, hoewel er heel wat cijfermateriaal, publicaties en citaten in voorkomen. Die keuze is verdedigbaar. Hens schreef geen naslagwerk, wel een intens persoonlijk document dat je leest als een kruising tussen onderzoeksverslag, reisverhaal en filosofische – misschien wel existentiële – reflectie. Voor wie daar gevoelig voor is, is het een meeleefboek, en wie weet ook een activerend boek. Je surft op verontwaardiging over de gladde praatjes van kunstsneeuwfabricanten en leeuwerikenjagers. Je hart knijpt meer dan eens samen, bijvoorbeeld wanneer blijkt hoe de huidige landbouwpraktijken ervoor zorgen dat de nesten van kieviten stelselmatig vernietigd worden, waarna ze doodgewoon met een nieuw nest starten. Je raadt het al, daar zit geen eindeloze rek op.
Tot slot alle lof voor de kwaliteitsvolle vormgeving. De bijzonder mooie houtsneden van Jan De Kinder op de kaft en aan het begin van elk hoofdstuk roepen een tijdloze sfeer op. Componiste Ellen Jacobs maakte een unieke soundtrack bij het boek die je via een QR-code kan beluisteren. Er zijn nog enkele boekvoorstellingen gepland, met telkens een tentoonstelling van de houtsneden uit het boek.
Je kan dit artikel gratis lezen. We bieden jou de inhoud graag aan en willen ook in de toekomst geen betaalmuren invoeren. Je kan ons helpen verder schrijven door een eenmalige of herhaalde gift via Petje Af. Alle beetjes helpen, dankjewel!
